خبرگزاری مهر، گروه استان ها: استان گلستان بهعنوان یکی از قطبهای منابع طبیعی کشور، سابقهای طولانی در حوزه جنگلکاری و احیای عرصههای تخریبشده دارد؛ بهطوریکه از دهه ۴۰ شمسی اجرای طرحهای جنگلکاری در این منطقه آغاز شد و پس از انقلاب نیز با توسعه نهالستانها و افزایش ظرفیت تولید نهال، این روند شتاب بیشتری گرفت.
امروز نیز در چارچوب طرح ملی کاشت یک میلیارد درخت، گلستان با تکیه بر زیرساختهای گسترده، تجربه اجرایی و مشارکت مردمی، نقشی اثرگذار در توسعه پوشش گیاهی، مقابله با بیابانزایی و بهبود شرایط زیستمحیطی کشور ایفا میکند.
در همین راستا گفتگویی با مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان انجام شد که در ادامه می خوانید.
*استان گلستان چه سابقهای در حوزه جنگلکاری و احیای جنگل دارد؟
استان گلستان از گذشته یکی از استانهای پیشرو در حوزه توسعه و احیای جنگلهای مخروبه بوده است. حتی پیش از انقلاب، از دهه ۴۰ شمسی، نخستین طرحهای جنگلکاری در استان آغاز شد و تا پیش از انقلاب حدود هفت هزار هکتار جنگلکاری انجام شده بود.
در آن مقطع، با استقرار صنایع چوب در شمال کشور، بهویژه برای تأمین مواد اولیه کارخانههای کاغذسازی مازندران و گیلان، نیاز به گونههای سوزنیبرگ با الیاف بلند افزایش یافت. چون جنگلهای پهنبرگ شمال برای تولید کاغذ کیفیت الیاف مورد نظر را نداشتند، دفتر جنگلکاری و پارکها مأموریت یافت علاوه بر توسعه فضای سبز، تولید چوب صنعتی را نیز دنبال کند.
یکی از اهداف مهم آن دوره، ایجاد کمربند سبز در حاشیه جنگلها بود. در آن زمان تصور میشد جنگلهای پهنبرگ به اندازه کافی حفاظت نمیشوند، بنابراین گونههای سوزنیبرگ بهعنوان یک لایه بازدارنده کاشته شدند. این کمربند سبز از غرب استان، از محدوده نوکنده و بندرگز تا گالیکش و کلاله امتداد یافت و بخش قابل توجهی از اراضی تخریبشده یا مرزی میان کشاورزی و جنگل را پوشش داد. امروز بسیاری از این عرصهها به تودههای جنگلی قابل قبول تبدیل شدهاند و عملیات پرورشی نیز در آنها انجام شده است.
*وضعیت تولید نهال و جنگلکاری پس از انقلاب چگونه بود؟
پس از انقلاب، این روند با جدیت بیشتری دنبال شد. نهالستان قرق در استان گلستان یکی از بزرگترین نهالستانهای جنگلی کشور بود؛ بهطوری که پس از کرج، دومین نهالستان بزرگ کشور محسوب میشد. سالانه حدود ۱۵ میلیون اصله نهال تولید میکرد و ۴۵۰ نفر در آن اشتغال داشتند.
ویژگی مهم آن دوره این بود که همه فرآیندها بهصورت امانی انجام میشد؛ یعنی هم تولید نهال و هم کاشت آن توسط نیروهای منابع طبیعی صورت میگرفت و پیمانکاری در کار نبود.
در گذشته حدود ۳۷۰ هزار هکتار جنگل طبیعی در استان داشتیم، اما امروز با احتساب جنگلکاریها و افزایش سطح پوشش، این رقم به حدود ۴۵۲ هزار هکتار با تاجپوشش ۱۰ درصد و حتی تا ۵۲۵ هزار هکتار با تاجپوشش ۵ درصد رسیده است.
اکنون از مجموع یک میلیون و ۸۰۰ هزار هکتار منابع طبیعی استان، حدود ۵۲۵ هزار هکتار آن جنگل است؛ یعنی ۶۷ درصد مساحت استان را منابع طبیعی تشکیل میدهد.
*نقش گلستان در طرح کاشت یک میلیارد درخت چیست؟
طرح کاشت یک میلیارد درخت که از سال ۱۴۰۲ آغاز شد، تکلیفی ملی و در راستای تعهدات بینالمللی کشور در حوزه مقابله با بیابانزایی، تغییر اقلیم و حفظ تنوع زیستی است. البته استان گلستان پیش از آغاز این طرح نیز در حوزه توسعه (افزایش سطح جنگل) و احیا (بازسازی عرصههای مخروبه) پیشگام بوده است.
ما در شرق استان حدود ۴۰ هزار هکتار توده سوزنیبرگ داریم که اکنون برای آنها طرحهای پرورشی تهیه شده تا بهتدریج با گونههای بومی پهنبرگ غنیسازی شوند و ساختار طبیعیتری پیدا کنند.
تولید نهال فرآیندی تخصصی و زمانبر است؛ از جمعآوری بذر و تیمار گرفته تا پرورش نهالی مقاوم، کمنیاز و سازگار با اقلیم منطقه. امروز از فناوریهای نوین برای افزایش درصد موفقیت استقرار نهال استفاده میکنیم.
*در طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت، چه رویکردی دنبال میشود؟
نام این طرح «مردمی» است و واقعاً هم بدون مشارکت مردم امکانپذیر نیست. ما به دنبال فرهنگسازی هستیم؛ اینکه کاشت درخت به یک رفتار عمومی تبدیل شود. اگر هر ایرانی در این حرکت ملی سهیم باشد، با توجه به جمعیت کشور، تحقق هدف دور از دسترس نخواهد بود.
در استان گلستان نیز مقابله با بیابانزایی و گردوغبار یک ضرورت جدی است. باید توجه کنیم که بخشی از ریزگردها منشأ خارجی دارد، اما گردوغبار داخلی که از کانونهای داخل کشور برمیخیزد، نیازمند مدیریت مستقیم ماست. این مدیریت شامل اقدامات مکانیکی و نیز توسعه پوشش گیاهی است. هر جا پوشش گیاهی ایجاد شده، تولید گردوغبار کاهش یافته است.
حتی پوششهای یکساله، بوتهای یا ایجاد پوشش موقت نیز میتواند تبخیر را کاهش دهد، خاک را تثبیت کند و از تبدیلشدن منطقه به کانون فرسایش بادی و آبی (۱۴۰۴) نیز بیش از ۶ میلیون و ۵۹۳ هزار اصله نهال آماده انتقال و کاشت است. استان گلستان از نظر تولید نهال یکی از استانهای برتر کشور محسوب میشود و در حوزه کاشت در اراضی جنگلی، بیابانی و فضای سبز نیز عملکرد قابل قبولی داشته است.
*مهمترین چالش اجرای طرح چیست؟
تولید نهال مهم است، اما نگهداری مهمتر است. حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد موفقیت طرح به مراقبت و حفاظت از نهالهای کاشتهشده بستگی دارد. بهترین مکانها برای کاشت، اراضی دستگاهها، شرکتها و مجموعههایی است که امکانات نگهداری، آبیاری و حفاظت دارند.
انتظار ما این است که همه دستگاهها پای کار بیایند. ما تولیدکننده خوبی هستیم، اما برای موفقیت طرح به تأمین اعتبار، مشارکت مردمی و همکاری دستگاههای مختلف نیاز داریم.
همان گونه که نکویی تأکید داشت افزایش پوشش گیاهی یک انتخاب نیست، یک ضرورت است. اگر به دنبال کنترل گردوغبار، کاهش فرسایش، مدیریت تغییر اقلیم و حفظ سلامت جامعه هستیم، راهی جز توسعه جنگلکاری و مشارکت همگانی نداریم.
* این طرح چه نقشی در مقابله با تغییر اقلیم و کاهش کربن دارد؟
گرمشدن کره زمین یک واقعیت جهانی است. متأسفانه ایران در میان کشورهای تولیدکننده کربن رتبه بالایی دارد، عمدتاً به دلیل مصرف سوختهای فسیلی. در عین حال، تنها حدود هشت درصد مساحت کشور پوشش جنگلی دارد، بنابراین ظرفیت جذب کربن ما پایین است.
طبق تعهدات بینالمللی، باید این پوشش به ۱۰ درصد افزایش یابد. یکی از مهمترین راهها، توسعه جنگلکاری است. اگر طرح کاشت یک میلیارد درخت محقق شود، حدود ۳.۵ میلیون هکتار به سطح جنگلهای کشور افزوده میشود.
برآوردهای سازمان نشان میدهد یک میلیارد درخت میتواند حدود ۲۲۴ میلیون تن کربن جذب کند. هر هکتار جنگل سالانه حدود ۶۲ تا ۶۴ تن کربن جذب میکند و همچنین میتواند حدود ۱۱ تن در هکتار از فرسایش خاک بکاهد. علاوه بر آن، هر هکتار جنگل توان جذب حدود ۶۹ تن گردوغبار را دارد. این اعداد نشان میدهد که جنگل فقط درخت نیست؛ یک سامانه تنظیمکننده آب، خاک و هواست.
در استان گلستان بهویژه در خاکهای لُسی، فرسایش آبی بسیار شدید است و توسعه پوشش جنگلی میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش آن داشته باشد.
* وضعیت زراعت چوب در استان چگونه است؟
زراعت چوب یکی از ظرفیتهای مهم استان است و نقش مؤثری در کاهش فشار بر جنگلهای طبیعی دارد. در سالهای گذشته صنایع چوب با کشاورزان قرارداد پیشخرید میبستند که مشوق خوبی برای سرمایهگذاری بود. البته سرمای شدید سال ۱۳۸۶ که دما به زیر ۱۴ درجه رسید، به برخی گونهها مانند اکالیپتوس خسارت وارد کرد و موجب توقف برخی قراردادها شد.
با این حال، اکالیپتوس قدرت جستزنی بالایی دارد و بسیاری از این مزارع دوباره احیا شدند. امروز نیز کشاورزانی که با نگاه اقتصادی وارد این حوزه شدهاند، همچنان فعالیت میکنند.
البته باید توجه داشت که بخش زیادی از اراضی گلستان کشاورزی است و کشاورزان به درآمد سالانه وابستهاند؛ در حالی که زراعت چوب نیازمند صبر هفت تا ۱۰ ساله است. بنابراین سیاستهای حمایتی و تضمین خرید میتواند انگیزهها را افزایش دهد.
* اکنون جنگل های استان از چه وضعیتی برخوردار هستند؟
گلستان امروز یکی از استانهای موفق کشور در حوزه جنگلکاری است. این موفقیت حاصل تلاش پیشکسوتان و همکاران منابع طبیعی در دهههای گذشته است که با نگاه توسعهای، استان را سرسبزتر کردند.
با توجه به تعهدات ملی و بینالمللی، ضرورت کاهش تخریب سرزمین، کنترل فرسایش خاک و افزایش پوشش گیاهی، مسیر ما روشن است.
استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، جلب مشارکت مردمی و تکیه بر دانش فنی نوین، آینده جنگلهای استان را تضمین خواهد کرد.
*برخی معتقدند زراعت چوب دوره بازگشت طولانی دارد و برای کشاورزان جذاب نیست. آیا این طرح صرفه اقتصادی دارد؟
اگر هماهنگی لازم با صنایع چوب انجام شود، میتوان دوره بازگشت سرمایه را کوتاهتر کرد. ما قبلاً هم این تجربه را داشتیم؛ قراردادهای پیشخرید با صنایع چوب منعقد میشد و سرمایهگذاری رونق گرفته بود. هرچند سرمای شدید سال ۱۳۸۶ وقفهای در این روند ایجاد کرد، اما این حوزه همچنان ظرفیت بالایی دارد.
زراعت چوب باید بهعنوان یک سرمایهگذاری سبز دیده شود؛ سرمایهگذاریای که هم سود اقتصادی دارد و هم منافع زیستمحیطی. اگر دوباره قراردادهای تضمینی فعال شود، قطعاً این بخش رونق خواهد گرفت.
*جایگاه ایران در مقایسه با برنامههای جهانی چگونه است؟
در دنیا برنامه کاشت یک تریلیون درخت تا سال ۲۰۳۰ مطرح است. عدد یک میلیارد در مقایسه با آن رقم بزرگی نیست، اما برای کشور ما یک حرکت مهم و راهبردی محسوب میشود.
کشورهای مختلف برنامههای گستردهای دارند؛ چین دهها میلیارد نهال کاشته و برنامههای بلندمدت دارد. عربستان سعودی طرحهای گستردهای برای کاشت میلیاردها درخت در داخل و خارج از کشور تعریف کرده است. پاکستان نیز برنامه ده میلیارد درخت را از سال ۲۰۱۸ آغاز کرده است.
در سطح جهانی نیز شرکتهای بزرگی مانند Amazon، Apple و HP بهعنوان حامی مالی وارد طرحهای احیای جنگل شدهاند. این نشان میدهد که مشارکت بخش خصوصی یک اصل اساسی در موفقیت چنین برنامههایی است.
* برای اجرای این طرح در استان چه سازوکاری پیشبینی شده است؟
برای اجرای طرح، ساختار مشخصی تعریف شده است. در سطح استان، ستاد اجرایی با مسئولیت استانداری تشکیل شده و کمیتههای تخصصی شامل کمیته اجرایی، علمی، اجتماعی، مالی حقوقی و روابط عمومی فعالیت میکنند. جلسات بهصورت منظم برگزار میشود و پایش مستمر انجام میگیرد.
تعهد استان گلستان سالانه حدود پنج میلیون اصله نهال است؛ این برنامه بین شهرستانها تقسیم و به فرمانداریها ابلاغ شده است.
فعالیتها در چهار محور چون احیا و توسعه جنگل در اراضی ملی، توسعه پوشش گیاهی در مناطق بیابانی، زراعت چوب با مشارکت مردم، توسعه فضای سبز شهری و سازمانی دنبال میشود.
تقریباً میتوان گفت ۳۰ درصد برنامه در منابع طبیعی، ۳۰ درصد در زراعت چوب، ۳۰ درصد در توسعه فضای سبز و ۱۰ درصد در سایر بخشها اجرا میشود.
* چشمانداز شما برای آینده چیست؟
ما از ابتدای انقلاب تاکنون حدود ۸۰ هزار هکتار توسعه و احیای جنگل داشتهایم. تنها در شرق استان نزدیک به ۴۰ هزار هکتار توده سوزنیبرگ وجود دارد که اکنون در حال برنامهریزی برای غنیسازی و تبدیل تدریجی آنها به گونههای بومی هستیم.
ضرورت اجرای این طرح هم از منظر اقتصادی، هم از منظر محیطزیستی و هم از منظر تعهدات ملی و بینالمللی کاملاً روشن است. اگر مردم، دستگاهها و بخش خصوصی پای کار بیایند، تحقق این هدف کاملاً دستیافتنی است و میتواند آینده زیستمحیطی استان و کشور را تضمین کند.
*وضعیت توسعه جنگلکاری با گونههای بومی در استان چگونه است؟
در حوزه جنگلکاری با گونههای بومی و پهنبرگ، تاکنون حدود ۸۰ هزار هکتار توسعه و احیا در استان انجام شده که مطابق نقشههای مصوب و برنامههای اجرایی بوده است. این عدد نشان میدهد استان گلستان سابقه قابل توجهی در توسعه پوشش جنگلی دارد و زیرساخت اجرایی آن فراهم است.
* آیا استان از نظر تولید نهال برای اجرای طرح کاشت یک میلیارد درخت با محدودیتی مواجه است؟
خیر، در استان گلستان از نظر تولید نهال هیچ مشکلی نداریم. ما چهار نهالستان دولتی فعال داریم که در قالب مدیریت ماده ۳ اداره میشوند و در کنار آن حدود ۶۰ نهالستان خصوصی در استان فعالیت دارند.
ظرفیت تولید نهال در گلستان بسیار بالاست. سالانه حدود ۳۰ میلیون اصله نهال اعم از مثمر، غیرمثمر، جنگلی، زراعت چوب، فضای سبز و باغی در استان تولید میشود. اگرچه بخشی از این تولیدات خارج از مأموریت مستقیم منابع طبیعی است، اما نشاندهنده توان بالای استان در حوزه نهالکاری است.
حتی بخشی از نهالهای مورد نیاز سایر استانها نیز در گلستان تولید میشود. ما این ظرفیت را داریم که با ورود اتاق بازرگانی و مدیریت مناسب، صادرات نهال به کشورهای همسایه را نیز ساماندهی کنیم. این موضوع نیازمند استانداردسازی، برند سازی،تولید نهال های گواهی شده و مدیریت بازار است، اما ظرفیت آن کاملاً وجود دارد.
* در خصوص سامانه پایش و نظارت بر تولید و کاشت نهال توضیح میدهید؟
برای شفافیت و نظارت دقیق، سامانهای به نام «ساتک» (سامانه تولید و کاشت نهال) طراحی شده است. در این سامانه تمام مراحل تولید، نگهداری و کاشت نهال ثبت میشود؛ از تعداد تولید در نهالستان گرفته تا تاریخ کاشت، نحوه مراقبت و محل دقیق کاشت بر اساس پلیگونهای مشخص.
در استان کاربران مشخصی برای این سامانه تعریف شدهاند و امکان گزارشگیری دقیق وجود دارد. این شفافیت باعث میشود عملکرد هر پروژه قابل رصد و ارزیابی باشد.
* روند جنگلکاری در استان طی دهههای گذشته چگونه بوده است؟
آمارهای ما از سال ۱۳۴۶ ثبت شده است. اوج جنگلکاری استان بین سالهای ۱۳۶۶ تا ۱۳۷۴ بود؛ دورهای که تولید سالانه ۱۵ میلیون اصله نهال در استان انجام میشد و اعتبارات مناسبی وجود داشت.
موج دوم اوج فعالیتها نیز بین سالهای ۱۳۸۱ تا حدود ۱۳۹۰ و همزمان با اجرای طرح صیانت از جنگلهای شمال اتفاق افتاد که اعتبارات خوبی تخصیص یافت.
اما امروز معتقدیم این طرح نباید صرفاً وابسته به اعتبارات دولتی باشد.
مردمیبودن طرح دقیقاً با همین هدف تعریف شده است؛ استفاده از ظرفیت سایر دستگاهها و مشارکت عمومی.
* عملکرد استان در اجرای طرح کاشت یک میلیارد درخت چگونه بوده است؟
در سال اول اجرای طرح (۱۴۰۲)، حدود ۷ میلیون و ۵۰۰ هزار اصله نهال جنگلی تولید شد و با احتساب نهالهای مرتعی، مجموع تولید به حدود ۱۰ میلیون اصله رسید.
از این میزان، یک میلیون و ۶۷۲ هزار اصله نهال در سطح ۱۶۹۵ هکتار در سامانه ساتک ثبت و کاشته شده است. ممکن است این عدد در مقایسه با تولید پایین به نظر برسد، اما بخشی از نهالها باید یک تا دو سال در نهالستان باقی بمانند تا به سن مناسب انتقال برسند. همچنین محدودیت اعتبارات نیز در روند اجرا تأثیرگذار بوده است.
در سال ۱۴۰۳ نیز حدود ۶ میلیون و ۶۴۶ هزار اصله نهال تولید شد و در سال جاریجاری نیز بیش از ۶ میلیون و ۵۹۳ هزار اصله نهال آماده انتقال و کاشت است. استان گلستان از نظر تولید نهال یکی از استانهای برتر کشور محسوب میشود و در حوزه کاشت در اراضی جنگلی، بیابانی و فضای سبز نیز عملکرد قابل قبولی داشته است.
* سرانه فضای سبز در استان و کشور چگونه ارزیابی میشود؟
طبق قانون هوای پاک، سرانه فضای سبز شهری باید به ۱۵ مترمربع برای هر نفر برسد. در حالی که در بسیاری از شهرها این عدد پایینتر است. حتی با احتساب پارکهای بزرگ، سرانه فضای سبز شهری در برخی مناطق حدود ۷ مترمربع است که باید افزایش یابد.
در مقیاس ملی نیز میانگین سرانه جنگل نسبت به استانداردهای جهانی پایین است. این موضوع ضرورت توسعه فضای سبز و جنگلکاری را دوچندان میکند. دستگاههای اجرایی، شهرداریها و نهادهای عضو ستاد استانی تکالیف مشخصی در این زمینه دارند.
*مهمترین چالش اجرای طرح چیست؟
تولید نهال مهم است، اما نگهداری مهمتر است. حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد موفقیت طرح به مراقبت و حفاظت از نهالهای کاشتهشده بستگی دارد. بهترین مکانها برای کاشت، اراضی دستگاهها، شرکتها و مجموعههایی است که امکانات نگهداری، آبیاری و حفاظت دارند.
انتظار ما این است که همه دستگاهها پای کار بیایند. ما تولیدکننده خوبی هستیم، اما برای موفقیت طرح به تأمین اعتبار، مشارکت مردمی و همکاری دستگاههای مختلف نیاز داریم.
* آیا موضوع خرید کربن میتواند به توسعه جنگلکاری کمک کند؟
بله، یکی از راهکارهای مهم، ایجاد سازوکار «خرید کربن» است. اگر قانونی تصویب شود که بر اساس میزان جذب کربن و رشد چوب، به زارع یا سرمایهگذار پرداخت سالانه انجام شود، انگیزه برای کاشت درخت افزایش مییابد.
در برخی کشورها صندوقهایی ایجاد شده که به کشاورزان پرداخت سالانه انجام میدهند؛ به این شرط که زمین خود را به جنگل تبدیل کنند و از قطع درختان تا سن بهرهبرداری خودداری شود. این روش هم به کاهش اثرات تغییر اقلیم کمک میکند و هم درآمد پایدار برای زارع ایجاد میکند.
اگر چنین سازوکاری در کشور ما نیز طراحی شود، میتواند تحولی جدی در توسعه جنگلکاری و تحقق اهداف زیستمحیطی ایجاد کند.
همان گونه که نکویی تأکید داشت افزایش پوشش گیاهی یک انتخاب نیست، یک ضرورت است. اگر به دنبال کنترل گردوغبار، کاهش فرسایش، مدیریت تغییر اقلیم و حفظ سلامت جامعه هستیم، راهی جز توسعه جنگلکاری و مشارکت همگانی نداریم. با سازوکارهای مالی مانند صندوق خدمات اکولوژیک و خرید کربن میتوان این مسیر را هموار کرد و آیندهای پایدار برای سرزمین رقم زد.
نظر شما